Qi bestaat niet!

Qi wordt vaak kort door de bocht als energie vertaald. Het is deze qi die acupuncturisten, shiatsutherapeuten en qigong docenten beïnvloeden om de gezondheid te bevorderen. Maar veel sceptici menen dat deze qi helemaal niet bestaat. De reden die ze daarvoor aanvoeren is dat qi nooit in het lichaam is aangetroffen, net zomin overigens als yin en yang, die andere in de Chinese geneeswijzen essentiële begrippen. Vanuit hun perspectief hebben de sceptici daar groot gelijk in. Qi bestaat helemaal niet!

Qi is onvindbaar
Je kunt het lichaam opensnijden, onderzoeken met een MRI-scanner, er röntgenfoto’s van maken, maar qi zul je niet vinden. Het is namelijk niet een substantie die je kunt onderscheiden van andere substanties zoals bijvoorbeeld bloed, lymfe, speeksel of urine. Qi omvat alles wat in het universum te vinden is: van het allerkleinste tot het allergrootste en van het meest vaste tot het meest subtiele. Van de botten die je skelet vormen tot de ontroering die je voelt bij de geboorte van je eerste kind: het is allemaal qi. In het lichaam naar qi zoeken is dus net zoiets als in je woonkamer op zoek gaan naar een huis en dan na een tijdje vruchteloos zoeken concluderen dat het huis niet bestaat.

 Constante beweging
Het concept qi beschrijft een universele eigenschap van ‘alles’. In het oude China kwamen mensen op basis van observaties tot de conclusie dat achter de vaste vormen die we waarnemen een andere werkelijkheid schuilgaat, waarin alles voortdurend beweegt en verandert en waarin alles met elkaar samenhangt. Dat geld dus voor alles, hoe vast of subtiel het zich ook aan ons voordoet. Die voortdurend veranderende stroom is qi.

In India kwam Boeddha tot dezelfde conclusie door in meditatie de werkelijkheid van zijn eigen lichaam kritisch, systematisch en uiterst geconcentreerd te onderzoeken. Hij zag verandering als de enige constante in het bestaan en verwierp daarmee het idee van een eeuwige God, want niets is eeuwig en onveranderlijk, dus ook God niet. We zijn volgens Boeddha voor ons geluk en welzijn niet afhankelijk van een God in de hemel, maar van ons vermogen die veranderlijke stroom in onszelf helemaal toe te laten. De taoïsten in het oude China zeiden hetzelfde. Als je in staat bent de Qi onbelemmerd te laten stromen, ervaar je geluk en gezondheid

Elektronenmicroscoop
In het Westen ontdekten we een slordige 2500 jaar later met behulp van elektronenmicroscopen dat de werkelijkheid is opgebouwd uit moleculen, atomen en nog veel kleinere deeltjes die allemaal continu bewegen. Die deeltjes hebben lading. Positieve en negatieve deeltjes stoten elkaar af en trekken elkaar aan, waardoor ze voortdurend in beweging blijven. Tussen de ronddwarrelende deeltjes waaruit een atoom bestaat, zit een enorme lege ruimte.  Als we naar onszelf kijken zien we ons lichaam als een object met een vaste vorm, maar dat is een illusie. Onze ogen bedriegen ons. In feite is ons lichaam een open elektromagnetisch veld waarin alles voortdurend razendsnel beweegt

Qi is misschien te begrijpen als de beweging in dat elektromagnetische veld en de positieve en negatieve lading, waardoor dat veld en die beweging ontstaan als yin en yang. Maar de oosterse begrippen vertalen in westerse is altijd moeizaam, want het past nooit helemaal.

 Relaties bestaan niet
Misschien is het helemaal niet belangrijk of qi al dan niet bestaat en wat het nu precies is. Misschien moeten we qi zien als een nuttig concept waarmee je de werkelijkheid kunt begrijpen en kunt beïnvloeden. Een concept of een begrip hoeft niet te ‘bestaan’ om nuttig te zijn. Zo bestaat de relatie tussen mijn collega docent Sander en mij net zomin als qi. Je kunt ons allebei opensnijden, je kunt de ruimte tussen ons nauwgezet onderzoeken: een relatie zul je niet vinden. Toch is het heel handig of zelfs noodzakelijk om het begrip ‘relatie’ te introduceren als je het gedrag en de gevoelens van mensen ten opzichte van elkaar wilt begrijpen en wilt beïnvloeden.

Meer dan de som der delen
Als Sander en ik samen lesgeven aan onze daodynamica-opleiding ervaren we vaak dat er tússen ons iets gebeurt: er lijkt iets te gaan stromen. We zijn dan samen meer dan de som der delen. Dat is een bijzondere ervaring die misschien zelf ook wel eens gehad bent. Het is de qi die tussen mensen actief is, die ons verbindt en ons doorstroomt. In feite is de hele daodynamica-opleiding ontstaan uit de relatie tussen Sander en mij, net zoals kinderen ontstaan uit de relatie tussen hun ouders.

Je kunt zou dus kunnen zeggen dat een relatie in materiele zin niet bestaat, omdat je die niet kunt isoleren, maar je kunt met even veel recht zeggen dat alles ontstaat uit relaties, zoals qi ontstaat uit de relatie tussen yin en yang.

Qi-golven
Het denken in relaties staat centraal in de Chinese filosofie. Een gebeurtenis in het ene onderdeel van ons systeem veroorzaakt een reactie op een andere plaats of in een ander orgaan waarmee het een relatie onderhoudt. Dat veroorzaak op zijn beurt weer één of meer andere reacties op andere plaatsen of in andere organen. Zo trekken de reacties als golven door het lichaam. Die golven zou je kunnen benoemen als de bewegingen van qi. In de Chinese geneeswijzen richt je je daarom nooit op één orgaan of één lichaamsdeel. Je kijkt altijd hoe het volledige systeem reageert op een verstoring. De verschillende systemen in ons lichaam, zoals het zenuwstelsel, het hormoonsysteem, het spierstelsel en de bloedsomloop, zijn zo nauw met elkaar verweven dat je met reden kunt beweren dat het in het westerse medische denken gehanteerde onderscheid tussen die systemen niet bestaat. Natuurlijk bestaan ze wel als je een lichaam openmaakt op de snijzaal. Maar in de werkelijkheid van een reagerend, levend organisme is de scheiding tussen al die systemen niet te maken.

Het geheel of de som der delen
Als je je spieren aanspant, wordt dat aangestuurd door je zenuwstelsel. De signaaloverdracht tussen de verschillende onderdelen van je zenuwstelsel gebeurt met behulp van hormonen. Je hart gaat sneller kloppen om via je bloedvaten de spieren te voorzien van zuurstof uit de longen en brandstof die je spijsverteringsorganen uit je voeding halen. En het begint natuurlijk allemaal met jouw wil, wens of behoefte die ervoor zorgt dat je gaat bewegen. Al deze processen vinden als alles goed verloopt, als een dans tegelijkertijd en in samenhang met elkaar plaats.

Waar het westerse denken het geheel vanuit de details probeert te begrijpen, probeert het Chinese denken altijd de details te begrijpen vanuit het geheel. Dat is holisme. Qi is dus een holistisch concept dat lichaam en geest overstijgt. Ziekte en genezing kunnen daarom niet los worden gezien van de persoon die de klachten ervaart.

Depressieve qi
Laten we zo’n reactiegolf die door ons systeem trekt eens onder de loep nemen. Stel je voor, er overkomt mij iets vervelends en het systeem heeft op dat moment niet de veerkracht om dit op te vangen. De soepele dans en de beweging van de qi raakt verstoord. Ik raak uit balans.  Dat merk ik doordat ik me neerslachtig en down voel. Ik raak in mezelf gekeerd. Misschien ben ik wel depressief. De woorden waarmee we een dergelijke situatie beschrijven zijn niet toevallig gekozen. Down, neerslachtig, naar binnen gekeerd en depressief. Zij passen heel goed bij de verstoring in de beweging van qi. In Chinese termen zou je namelijk zeggen dat er onvoldoende stijging en expansie van qi is waardoor de qi daalt en zich terugtrekt.

Subtiele veranderingen
Maar de daling van de qi beperkt zich niet tot je gemoedstoestand. Vaak ziet iemand in zo’n situatie bleek, voelt hij zich kouwelijk, is hij doodmoe, zit hij gebogen, is zijn pols diep en zwak en sprankelen zijn ogen niet. Wanneer ik iemand met zo’n beeld met acupunctuur behandel, gebruik ik daarvoor punten waarvan we uit ervaring weten dat die een specifiek effect op de beweging van qi hebben. Tijdens de behandeling ben ik telkens opzoek naar subtiele veranderingen die erop wijzen dat de qi reageert zoals ik dat graag wil. Ik wil bijvoorbeeld graag dat er wat kleur terugkomt op het gezicht, dat de oogopslag wat levendiger wordt en dat de pols iets voller en sneller wordt. Als de beweging van de qi weer zijn gezonde loop krijgt, zal degene die ik behandel zich opgewekter en levenslustiger gaan voelen. Door de lichamelijke en emotionele reacties van mijn patiënt nauwkeurig waar te nemen, weet ik of mijn behandeling correct is qua diagnose, locatie en dosering. Werken met qi scherpt je zintuigen en vraagt om een kritische waarneming.

Naast acupunctuur, kun je ook met ademhaling, aanraking, voeding, kruiden beweging en gespreksvoering de loop van de qi beïnvloeden. Je kunt alles gebruiken om de gezonde beweging van de qi te herstellen, want alles is qi! Een goede psycholoog of een huisarts herstelt dus ook de beweging van qi, hoewel hij of zij zich daar totaal niet van bewust is.

 Een nieuwe bril
Ga je de werkelijkheid bezien vanuit het qi-concept, dan is het alsof je een andere bril op zet dan je gewend bent. Met behulp van die bril worden bepaalde zaken helderder en scherper. Het kost wel wat tijd om scherp te stellen, want de qi-bril verschilt fundamenteel van de bril van onze westerse opvoeding waar we al vanaf onze geboorte door kijken. Als ik de qi-bril opzet bij de eerstejaars studenten aan de acupunctuuropleiding van de TCMA, zien ze alles dubbel. Ik leg dan uit dat dat normaal is, omdat het in het Chinese denken altijd en het een én het ander is, terwijl we in het westen gewend zijn te denken dat iets het een óf het ander is. Zo gaat het bij de Chinese geneeswijzen dus altijd om genezing én zingeving, lichaam én geest; je kijkt met de qi-bril altijd naar binnen én naar buiten, iets kan het een én het ander zijn, zoals in deze podcast duidelijk is geworden, kan iets zelfs bestaan én niet bestaan. Dat dubbelzien is dus juist de bedoeling. Daar raken veel studenten in eerste instantie flink van in de war, maar ik zie ook de ogen oplichten als studenten dit nieuwe perspectief op de werkelijkheid gaan zien. Opeens vallen dan de kwartjes en wordt er heel veel duidelijk.

Ontdekkingstocht
Het opzetten van die bril was voor mij jaren geleden het begin van een fascinerende ontdekkingstocht. Die tocht duurt waarschijnlijk de rest van mijn leven. Mijn begrip van wat qi is, wordt nog steeds verfijnd en verdiept door de ervaringen die ik elke dag opdoe. De qi-bril verschaft me helder zicht op wat er met mijn patiënten aan de hand is en helpt me te doen wat nodig is om de balans te herstellen en zo hun klachten te verminderen en hun kracht te hervinden.

Doordat het ervaren van qi me ook bewust heeft gemaakt van de invloed die ik op anderen heb en van de subtiele reacties in mezelf, helpt het me ook mijn woorden zorgvuldig te kiezen, mijn grenzen aan te geven en empathisch en geduldig te zijn. Werken met qi moedigt me aan goed voor mezelf te zorgen en mezelf te bevrijden van emotionele ballast. Zo is qi behalve een intellectueel concept ook een persoonlijke ervaring en een leefstijl. Dat is in overeenstemming met de Chinese traditie: inzicht krijgen in de qi betekent dat je qi niet alleen moet begrijpen met je hoofd, maar je moet het ervaren en ‘beleven’ met je hele wezen. Het Engelse gezegde ‘the proof of the pudding is in the eating’ parafraserend, zou je kunnen zeggen: ‘the proof of the qi is in the experience’.

De waarheid
Maar betekent dit alles nu dat het qi-concept de enige en ultieme waarheid is? Natuurlijk niet. In veel gevallen is het ontzettend handig om door de qi-bril naar een probleem of een situatie te kijken, maar in andere gevallen heeft de analytische, onderscheid aanbrengende westerse benadering de voorkeur. Vaak is de patiënt of cliënt het beste geholpen met de combinatie van beide denkwijzen. Laten we dus vooral niet te principieel doen en proberen te begrijpen dat het allemaal maar brillen zijn. Het zou me veel plezier doen als ik je duidelijk heb kunnen maken dat ik mijn leven wijd aan iets wat niet bestaat zonder dat je denkt dat ik gek ben. Maar als je wel denkt dat ik gek ben, dan doet me dat bijna evenveel plezier. Wat jouw gedachten hierover ook zijn; ik hoop dat je door dit blog iets meer bent gaan begrijpen over de qi waar het in de Chinese geneeskunde allemaal om draait.